Vài nhận định về việc dịch thuật

Dịch thuật không phải cứ ai giỏi ngoại ngữ là dịch đều tốt, dịch đều hay. Tôi nhận định rằng một số yếu tố khác mới quyết định chất lượng của việc dịch thuật.

Đầu tiên nói một chút về ngôn ngữ. Cơ bản thì ngôn ngữ chỉ là một và là một trong các phương tiện (hoặc công cụ) để biểu đạt tư tưởng. Tư tưởng hay ý nghĩ của con người thật vô cùng phong phú và đa dạng, nhiều khi là phức tạp. Biểu đạt nó ra thật không dễ dàng gì. Bản thân cái gọi là ngôn ngữ nó cũng bị hạn chế nhiều mặt. Ví dụ như với chữ viết thì bị hạn chế bởi các quan niệm “hữu hình”, những gì trừu tượng thì khó diễn tả. Với ngôn ngữ nói thì một lời cất ra không thu lại được, nên sự biểu đạt tâm trạng có thể thiếu cân nhắc kỹ lưỡng. Ngôn ngữ hình thể thì không phải mọi người đềm cảm nhận được. Nhưng mà suy cho cùng mục đích cuối vẫn là sao truyền tải được càng nhiều càng tốt ý tưởng mà chúng ta muốn người khác lãnh hội. Bạn chia sẻ suy nghĩ chẳng phải là muốn người tiếp nhận lãnh hội nó sao cho trọn vẹn nhất đó sao.

Đứng trên quan điểm này, tôi nhìn nhận việc dịch thuật không chỉ cần khả năng “giỏi” về ngoại ngữ không thôi, mà quan trọng hơn đó là khả năng “cảm nhận” và sự Chính tâm. Thông qua văn bản, chữ viết, người viết muốn người đọc hiểu điều họ muốn bày tỏ, muốn truyền đạt thông tin. Người viết hay, viết giỏi là người khiến cho độc giả họ thấy thực dễ hiểu và lãnh hội được tốt các điều tác giả muốn nói. Đối với việc dịch thuật, người dịch đảm đương một trọng trách lớn hơn vì họ vừa là người đọc và lại vừa là một người viết, một người viết “trung gian”. Dịch giả không cần phải mệt óc với đề tài như tác giả, nhưng cũng không kém phần khó khăn nếu muốn cho ra đời một bài dịch truyền tải được hết ý. Quan trọng là người dịch họ có sự cảm nhận về ý tưởng tốt. Dịch giả là cầu nối, là trung gian, vậy nên nếu dịch giả lãnh hội thiếu sót về ý tưởng truyền đạt từ bài gốc, thì khi viết lại với một ngôn ngữ khác, sẽ lại thể hiện ít dần đi thông tin. Cái năng lực “cảm nhận” này nó vừa tự nhiên, sẵn có lại cũng cần phải dày công tập luyện và thực hành. Nhất là trong tình huống khác biệt về nền văn hóa, các tư tưởng sẽ ít có điểm chung hơn để truyền đạt và lãnh hội trọn vẹn.

Một điều nữa ở dịch giả cần đó là sự Chính tâm, công tâm. Mỗi cá nhân thường hay có quan điểm và cách nghĩ riêng của bản thân mình, và khi thể hiện nó ra dưới dạng ngôn ngữ, họ tạo thành phong cách (hay văn phong) riêng biệt. Dịch giả là người viết nên họ cũng có văn phong riêng. Sau khi lãnh hội được ý tưởng từ bản gốc, dịch giả viết lại bằng ngôn ngữ quen thuộc hay dùng thì sẽ rất dễ sa vào việc chèn thêm các quan điểm riêng nếu dịch giả này không chủ động đề cao chữ Chính. Nhiều bài dịch đã bị sai nghiêm trọng về quan điểm hoặc tệ hơn là bị bóp méo sự thật cũng vì người ta thiếu cái Chính này. Chính tâm còn thể hiện ở sự “tịnh”. Thực ra không chỉ trong dịch thuật, mà còn trong nhiều lãnh vực hoạt động tư tưởng khác nữa, tịnh tâm là một vấn đề quan trọng. Một khi tâm tịnh, ý sáng, minh mẫn. Tâm dậy sóng, bất tịnh, tư tưởng nhảy múa, nhiều thứ can nhiễu vào tâm, dẫn đến hành ngôn lệch lạc, thiếu sáng suốt. Ngày xưa trong giáo dục, người ta đề cao sự tu dưỡng, thanh tịnh, xả nhẹ cõi lòng, từ đó nhiều điều lớn lao về tư tưởng đã được hình thành.

Để có các bản dịch tốt, dịch hay, dịch giả thực sự cần nhiều hơn cái gọi là “chuyên môn”. Hay nói khác đi, đó chính là các tâm thái đặt vào công việc.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Vui lòng nhập kết quả phép tính dưới (chống spam) *